Kürdilihicazkâr

İçindekiler (14)

• Kürdilihicazkâr Makamı Nedir ve Nasıl Ortaya Çıkmıştır?
• Kürdilihicazkâr Makamının Dizi Yapısı ve Donanımı Nasıldır?
• Kürdilihicazkâr Makamının Seyir Özellikleri Nelerdir?
• Kürdilihicazkâr'ı Diğer Akraba Makamlardan Ayıran İnce Çizgiler
• Kürdilihicazkâr Repertuvarının Unutulmaz Başyapıtları
• Kürdilihicazkâr Eserleri İcra Ederken Dikkat Edilmesi Gereken İncelikler
• Sonuç: Kürdilihicazkâr Makamının Türk Müziğindeki Yeri
• Sık Sorulan Sorular
  • Kürdilihicazkâr makamının mucidi kimdir?
  • Kürdilihicazkâr makamı hangi duyguları ifade eder?
  • Kürdilihicazkâr ile Hicazkâr makamı arasındaki en temel fark nedir?
  • Kürdilihicazkâr makamının güçlü ve karar perdeleri hangileridir?
• Kaynaklar
• İleri Okuma

Kürdilihicazkâr makamı şed (yedi) makamlardan biridir ve Kürdi makamı dizisinin yer değiştirmiş bir biçimini temsil eder. İlk olarak Hacı Arif Bey tarafından kullanılmış olup karar notası “rast” (sol) ve dominant notası “do” (do) ile ayırt edilir. Si, Mi ve La için bir Si Bemol eklenmesiyle özellikleri daha da etkilenir. Bu makamın ana perdeleri sırayla aşağıdaki gibi düzenlenmiştir: Rast (Sol), NimZirgüle (La bemol), Kürdi (Si bemol), Çargah (Do), Neva (Re), Nim Hisar (Mi bemol), Acem (Fa diyez) ve Gerdaniye (Sol). Bu makamın melodik seyri genellikle inici bir kalıp üzerinedir. Bu makamda binin üzerinde eser bestelenmiş olması dikkat çekicidir.

Kürdilihicazkâr makamı, Klasik Türk müziğinde 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hem saray çevrelerinde hem de halk nezdinde derin izler bırakmış, melodik akıcılığı ve duygusal zenginliğiyle öne çıkan birleşik bir makamdır. Bestekârların yüzyıllardır hüznü, coşkuyu, sitemi ve zarafeti aynı potada eritmek için başvurduğu bu özel ses alanı, günümüzde de en çok icra edilen makamların başında gelir. Eğer Türk sanat müziği repertuvarında gezindiğinizde ruhunuzu derinden yakalayan o zarif ve kıvrak nağmelerin sırrını merak ediyorsanız, Kürdilihicazkâr makamının melodik dünyasını adım adım keşfetmeye başlayabilirsiniz.

Kürdilihicazkâr Makamı Nedir ve Nasıl Ortaya Çıkmıştır?

Kürdilihicazkâr makamı, 19. yüzyılın büyük dâhisi Hacı Ârif Bey tarafından Klasik Türk müziğine kazandırılan, Rast perdesinde karar kılan şed ve birleşik bir makamdır. Tanzimat Dönemi ile birlikte sarayda ve konaklarda değişen musiki zevkine paralel olarak daha dinamik, akıcı ve doğrudan duyguya hitap eden formlar öne çıkmıştır. Hacı Ârif Bey, geleneksel Hicazkâr makamının inici karakterini alıp Kürdi çeşnisinin yumuşak geçişleriyle harmanlayarak bu yepyeni ses evrenini inşa etmiştir.

Geleneksel Türk müziği kuramcıları, Kürdilihicazkâr makamını genellikle Hicazkâr makamının bir türevi veya şeddi olarak sınıflandırırlar. Ancak makamın taşıdığı özgün duygu ve karar perdesine yaklaşırken sergilediği bağımsız tavır, onu salt bir varyasyon olmaktan çıkarıp müstakil bir okul hâline getirmiştir. 19. yüzyıl sonlarından itibaren şarkı formunun altın çağını yaşamasında bu makamın sağladığı beste esnekliği çok belirleyici bir rol oynamıştır.

Makamın ismi bile mimari yapısını ele verir: "Kürdi" ve "Hicazkâr" sözcüklerinin birleşimi, inici seyrin zirvesindeki dramatik Hicaz etkisinin, karar bölgesine doğru yerini kadife yumuşaklığındaki Kürdi lezzetine bırakacağını haber verir. Bu sayede makam, dinleyicide ne tamamen karamsar bir hüzün ne de havai bir neşe bırakır; tam anlamıyla asil, vakur ve derin bir melankoli hissettirir.

Kürdilihicazkâr Makamının Dizi Yapısı ve Donanımı Nasıldır?

Kürdilihicazkâr makamının dizisi, Rast perdesi üzerindeki Hicazkâr makamı dizisinin seslerinin inici bir seyir anlayışıyla kullanılması ve inici yönelişte Kürdi çeşnisinin ağırlık kazanmasıyla oluşur. Temelde Rast perdesinde karar kılan bu makam, sekiz seslik bir temel merdivenin ötesine geçerek hem tiz hem de peste doğru genişleyebilen zengin bir yapı sergiler. Pratik icrada makamın omurgası, inici bir Hicazkâr dizisinin perdeleriyle kurulur ve durak bölgesine yaklaşırken Kürdi dörtlüsü devreye girer.

Makamın donanım hanesine bakıldığında, Türk müziği nota yazım sisteminde genellikle dört adet arıza işareti yazılır. Bunlar Si için küçük mücenneb bemolü (Kürdi perdesi), Mi için küçük mücenneb bemolü (Hisar perdesi), La için bakiye bemolü (Dik Kürdi veya Acem Aşiran türevi) ve Fa için bakiye diyezidir (Eviç perdesi). Ancak icra esnasında Fa bakiye diyezi, inici yapının gereği olarak çoğu zaman tabii Fa (Acem perdesi) sesine dönüşerek Kürdi hissini kuvvetlendirir.

Makamın perde yapısını, aralık değerlerini ve Türk müziğindeki karşılıklarını daha somut görebilmeniz için hazırladığımız aşağıdaki tablo, seslerin makam içindeki görevlerini özetlemektedir:

Perde Adı	Batı Müziği Karşılığı	Makamdaki Görevi	Sesin Karakteri
Rast	Sol (G)	Durak (Karar) Perdesi	Makamın nihai huzura ve çözüme kavuştuğu temel perde.
Dügâh	La (A)	Geçki ve Basamak Perdesi	Kürdi çeşnisinin ikinci basamağı, karara iniş köprüsü.
Kürdi	Si bemol (Bb)	Çeşni Belirleyici Perde	Makama karakteristik yumuşaklığını ve hüznünü veren ses.
Çargâh	Do (C)	Merkez Perde	Dörtlü ile beşlinin birleştiği asma karar bölgesi.
Neva	Re (D)	Güçlü Perdesi	Makamın gelişme bölümünde üzerinde yarım karar yapılan ana ses.
Hisar / Nim Hisar	Mi bemol (Eb)	Çeşni Perdesi	Hicaz çeşnisinin karakteristik küçük aralığını oluşturan ses.
Eviç / Acem	Fa diyez (F#) / Fa (F)	Değişken Perde	Çıkışta ve Hicazkâr baskısında Eviç, inişte genellikle Acem kullanılır.
Gerdaniye	Sol (G - Tiz)	Tiz Durak / Giriş Perdesi	İnici seyre başlarken melodinin ilk nefesini aldığı tiz merkez.

Gördüğünüz gibi, Kürdilihicazkâr dizisi tekdüze bir ses dizilimi değildir. İnici hareket sırasında perdelerin birbirine bağlanışındaki mikrotonal esneklik, esere imzasını atan bestekârın üslubuna göre büyüleyici nüanslar kazanır.

Kürdilihicazkâr Makamının Seyir Özellikleri Nelerdir?

Kürdilihicazkâr makamı inici bir seyir karakterine sahiptir ve geleneksel melodik yürüyüşüne neredeyse daima tiz durak olan Gerdaniye perdesi civarından başlar. İnici makamlarda görülen o asil ve yukarıdan süzülen tavır, Kürdilihicazkâr'da kendini ilk mezürlerden itibaren hissettirir. Eser başladığında melodi önce tiz bölgede salınır, dinleyicinin dikkatini zirveye çeker ve ardından adım adım basamakları inmeye başlar.

Makamın tipik bir icrasında takip edilen seyir aşamaları şu mantıksal sıralamayla gerçekleşir:

1. Giriş Bölümü: Melodiye tiz durak Gerdaniye (Sol) veya tiz bölgedeki Muhayyer (La) civarından başlanır. Gerdaniye perdesi üzerinde Gerdaniye veya Buselik çeşnisiyle kısa gezintiler yapılır.
2. Gelişme ve Güçlüde Kalış: Tiz perdelerdeki gezintinin ardından ezgi aşağıya doğru yönelir ve makamın güçlü perdesi olan Neva (Re) üzerine inilir. Neva perdesi üzerinde Hicaz veya Buselik çeşnili asma kararlar yapılarak makamın dramatik ağırlığı pekiştirilir.
3. Asma Kararlar ve Geçkiler: Çargâh (Do) perdesi üzerinde Çargâh çeşnili asma kalışlar gösterilebilir. Ayrıca melodi Dügâh (La) perdesine yaklaştığında Kürdi dörtlüsü kendini net biçimde hissettirir.
4. Karara Gidiş ve Tam Karar: Neva'dan aşağıya doğru süzülen nağmeler, Kürdi perdesini (Si bemol) belirgin şekilde kullanarak Dügâh üzerinden geçer ve nihayet durak perdesi olan Rast (Sol) üzerinde tam karar ile son bulur.

Bu inici seyir akışında dikkat edilmesi gereken en mühim ayrıntı, melodinin hiçbir zaman alelacele karara varmamasıdır. Bestekâr, Neva perdesindeki yarım kararla dinleyiciyi bir süre gerilimde tutar; ardından perde perde dökülen nağmelerle adeta bir şelalenin göle kavuşması gibi Rast perdesinde sükûnete ulaşır.

Kürdilihicazkâr'ı Diğer Akraba Makamlardan Ayıran İnce Çizgiler

Kürdilihicazkâr makamı, bünyesinde barındırdığı sesler nedeniyle en çok Hicazkâr, Nihavend ve Muhayyerkürdi makamlarıyla karıştırılır. Ancak hem karar perdeleri hem de seyir biçimleri dikkatle incelendiğinde aradaki farklar gün gibi ortaya çıkar. Bir eserin hangi makamda olduğunu ayırt edebilmek, Klasik Türk müziği dinleyicisinin edinebileceği en keyifli kulak alışkanlıklarından biridir.

İlk olarak Hicazkâr makamını ele aldığımızda, Hicazkâr'ın da inici karakterde olduğunu ve Rast perdesinde karar verdiğini görürüz. Fakat Hicazkâr makamı, karar perdesine doğru inerken de pest tarafta Hicaz dörtlüsünü veya çeşnisini koruma eğilimindedir; yani onda Zirgüleli Hicaz etkisi baskındır. Kürdilihicazkâr ise alt bölgede Hicaz'ın o keskin ve egzotik aralığını kırar; yerine Kürdi perdesinin yumuşak basamağını yerleştirerek son derece berrak ve akıcı bir Kürdi inişi sergiler.

Nihavend makamı ile olan fark ise doğrudan karar perdesiyle ilişkilidir. Nihavend makamı da Kürdi perdesini ve benzer bemol dizilimlerini kullanır; ancak Nihavend Rast perdesi üzerinde Buselik beşlisi barındırırken, Kürdilihicazkâr doğrudan Rast'ta Kürdi çeşnisi hissiyle durur ve çok daha belirgin bir Hicazkâr kökenine dayanır. Muhayyerkürdi ise Dügâh perdesinde karar verir; dolayısıyla karar perdesi Sol olan Kürdilihicazkâr ile durak noktaları tamamen farklıdır.

Kürdilihicazkâr Repertuvarının Unutulmaz Başyapıtları

Kürdilihicazkâr makamı dendiğinde Türk musikisi repertuvarında akla gelen ilk bestekâr, şüphesiz makamın kurucusu ve şarkı formunun zirve ismi Hacı Ârif Bey'dir. Hacı Ârif Bey'in bu makamda vücuda getirdiği eserler, yalnızca melodi zenginliğiyle değil, güfte ile bestenin kurduğu mükemmel psikolojik uyumla da birer ders niteliğindedir. Onun açtığı bu aydınlık yoldan Şevki Bey, Tatyos Efendi, Bimen Şen ve 20. yüzyılda Münir Nurettin Selçuk gibi dev isimler yürümüştür.

Bu makamın edebiyatla ve şiirle kurduğu bağ öylesine güçlüdür ki, Yahya Kemal Beyatlı'nın ölümsüz mısraları Münir Nurettin Selçuk'un Kürdilihicazkâr bestesiyle Türk kültür tarihinin en görkemli şarkılarından birine dönüşmüştür:

Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok geç;
Bu son fasıldır ey ömrüm, nasıl geçersen geç!
Cihana bir daha gelmek hayal edilse bile,
Avunmak istemeyiz öyle bir teselliyle.

Makamın klasik ve neoklasik dönemden günümüze ulaşan ve her müzikseverin hafızasında yer eden en seçkin eserlerinden bazıları şunlardır:

• Mani Oluyor Halimi Takrire Hicabım: Sözleri Ahmet Rasim'e, bestesi kemani Tatyos Efendi'ye ait olan bu şaheser, makamın sitemkâr ve mahcup duygusunu en duru şekilde anlatan yapıttır.
• Geçti Zahm-ı Tîr-i Âhım Tâ Dil-i Nâşâdıma: Hacı Ârif Bey'in makamın kurallarını adeta mermere kazırcasına sergilediği, klasik şarkı formunun başyapıtı.
• Kalamış: Bestesi Münir Nurettin Selçuk'a, sözleri Behçet Kemal Çağlar'a ait olan, İstanbul'un sahil atmosferini ve Boğaziçi neşesini Kürdilihicazkâr'ın kıvrak ritimleriyle buluşturan anıtsal bir eser.
• Yıllar Ne Yaptınız Gençliğimi: Bimen Şen'in içli, hüzünlü ve derin pişmanlıkları notalara döktüğü eşsiz bir numune.
• Gül Yüzünde Göreli Zülf-i Nigârım Sünbülü: Yine Hacı Ârif Bey'in makamın tiz perdelerdeki zarafetini cömertçe kullandığı hareketli ve parlak bir şarkı.

Bu eserleri dinlediğinizde, makamın hem ağır aksak usûllerdeki felsefi derinliğe hem de curcuna gibi hareketli ritimlerdeki neşeli ve coşkulu atmosfere ne kadar mükemmel uyum sağladığına bizzat şahit olabilirsiniz.

Kürdilihicazkâr Eserleri İcra Ederken Dikkat Edilmesi Gereken İncelikler

Kürdilihicazkâr makamındaki bir eseri icra ederken dikkat edilmesi gereken en temel kural, inici seyrin getirdiği ciddiyeti korurken Kürdi çeşnisinin basış hassasiyetini zedelememektir. Türk makam müziğinde sesler yalnızca matematiksel frekanslardan ibaret değildir; her perdenin kendine mahsus bir ruhu, basış tavrı ve lezzeti bulunur. Yapılan en yaygın hata, eseri Batı müziğindeki tampere Do Majör veya Sol Minör kalıplarına hapsederek aralıklardaki mikrotonal zenginliği düzleştirmektir.

Özellikle hanendelerin (solistlerin), esere tiz durak Gerdaniye perdesi civarından girerken ses tellerini kasmadan, rezonansı kafada toplayarak yumuşak bir tonda başlamaları gerekir. İnici makamlar doğrudan tiz bölgeden başladığı için, esere giriş anındaki ses tonu ve nefes kontrolü eserin bütün havasını belirler. Tiz perdelerde bağırmak yerine, aşağıya doğru süzülen ipeksi bir ses rengi yakalanmalıdır.

Enstrüman icracıları (sazendeler) açısından ise Si bemol (Kürdi) ve Mi bemol (Hisar) perdelerinin basış hassasiyeti belirleyicidir. Karar perdesi olan Rast'a yaklaşırken kullanılan Kürdi perdesi gereğinden dik basılırsa makamın rengi Uşşak veya Rast yönüne kayabilir; haddinden fazla pest basılırsa bu kez Batı müziğinin tam tampere minör dizisine döner. Bu sebeple üstatların kayıtlarını dikkatle dinleyerek kulağı makamın geleneksel tınısıyla eğitmek büyük önem taşır.

Sonuç: Kürdilihicazkâr Makamının Türk Müziğindeki Yeri

Kürdilihicazkâr makamı, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden modern Türkiye'ye uzanan kültürel dönüşümde Türk insanının estetik zevkini en rafine biçimde temsil eden musiki buluşlarından biridir. Geleneksel saray musikisinin ağır kurallarını, şehrin ve gündelik hayatın samimi şarkı formuyla buluşturan bu makam, aradan geçen bir buçuk asra rağmen melodik tazeliğini korumayı başarmıştır. Besteciler için verimli bir üretim sahası, dinleyiciler içinse ruhu arındıran bir melodi sığınağı olmaya devam etmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Kürdilihicazkâr makamının mucidi kimdir?

Kürdilihicazkâr makamı, 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı sarayının başhanendesi ve Klasik Türk müziğinin en üretken bestecilerinden Hacı Ârif Bey tarafından tertip edilmiştir. Hacı Ârif Bey, inici Hicazkâr dizisine Kürdi çeşnisini ekleyerek bu popüler makamı musiki dünyamıza armağan etmiştir.

Kürdilihicazkâr makamı hangi duyguları ifade eder?

Kürdilihicazkâr makamı, bünyesindeki inici seyir ve Kürdi perdesi sayesinde hem asil bir hüznü hem de zarafet dolu bir coşkuyu ifade eder. Dinleyicide derin bir melankoli, sevgi, aşk acısı ve aynı zamanda yaşama sevinci uyandıran çok katmanlı bir duygu dünyasına sahiptir.

Kürdilihicazkâr ile Hicazkâr makamı arasındaki en temel fark nedir?

Her iki makam da inici karaktere sahip olup Rast perdesinde karar verse de aralarındaki fark karar bölgesindeki çeşnide ortaya çıkar. Hicazkâr makamı alt bölgede Hicaz çeşnisiyle karar verirken, Kürdilihicazkâr makamı karar perdesine yumuşak bir Kürdi dörtlüsüyle süzülerek iner.

Kürdilihicazkâr makamının güçlü ve karar perdeleri hangileridir?

Kürdilihicazkâr makamının karar perdesi Sol sesindeki Rast perdesidir. Makamın seyrinde yarım kararın yapıldığı ve ezginin ağırlık merkezini oluşturan güçlü perdesi ise Re sesindeki Neva perdesidir.

Kaynaklar

• Özkan, İsmail Hakkı. Türk Mûsikîsi Nazariyatı ve Usûlleri: Kudüm Velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2000.
• Ayangil, Ruhi. "Türk Müziğinde Makam Kavramı ve Kürdilihicazkâr Analizi". Mûsikîşinas Dergisi, Sayı: 4, 2001.
• Türkiye Diyanet Vakfı. "Kürdîlihicazkâr". TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 26, s. 562-563, 2002.
• Tura, Yalçın. Türk Mûsikîsinin Mes’eleleri. İstanbul: Pan Yayıncılık, 1988.

İleri Okuma

• Tanrıkorur, Cinuçen. Osmanlı Dönemi Türk Mûsikîsi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2003.
• Behar, Cem. Aşk Olmayınca Meşk Olmaz: Geleneksel Osmanlı/Türk Müziğinde Öğretim ve İntikal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
• İnal, İbnülemin Mahmut Kemal. Hoş Sadâ: Son Asır Türk Musikişinasları. İstanbul: Maarif Basımevi, 1958.